Wetensap 2

 

 

 

 

 

 

 

 

Hebban olla vogola

door drs. Theo Braafheid, onderzoeker aan het Rijksinstituut voor Beleidsintegriteit

Mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa. Het oorverdovende unisono in alle gemeentehuizen liet mij echter geen andere keuze dan het bloedend hart in te zetten. Het is een gegeven dat wanneer tijdens een complexe beleidsombuiging  geen enkel afwijkend geluid weerklinkt, de samenleving aankoerst op een kostbare en pijnlijke ontsporing. Bij de decentralisatie van een aantal Rijksverantwoordelijkheden laat het voltallig ambtenarenkoor één schril en ongeloofwaardig hosanna horen. Om inzicht te verwerven in de eendrachtig ingezette misstap binnen het sociale domein, poogde ik een correspondentennetwerk op te zetten in de kantoortuinen. Dit mislukte omdat de benaderden bang waren voor een verklikker te worden versleten, dan wel hun baan te verliezen wegens een gebrek aan loyaliteit. Toen onze ICT-afdeling mij wees op het beveiligingslek in de cryptografische bibliotheek Open SSL waardoor de servers van vrijwel alle gemeenten ongelimiteerd informatie vrijgaven, zag ik de kans schoon onvervuilde data te verzamelen voor mijn onderzoek. Natuurlijk zijn bij de verwerking  alle gegevens geanonimiseerd en heb ik er voor zorg gedragen dat de ambtelijke of politieke leiding in de formuleringen van het eindrapport geen concrete uitlatingen aan medewerkers kan koppelen. Mocht de ongebruikelijke methode die mijn medewerkers toepasten niet alleen leiden tot de opzienbarende conclusies die ik hier samenvat, maar ook een strafrechtelijk vervolg krijgen, dan aanvaard ik persoonlijk alle verantwoordelijkheid.

Aromatisch experiment

De dataverzameling bij 5000 ambtenaren begon 1 januari 2012. Aanvankelijk sprak uit de emails een enorme onzekerheid over de gehele operatie en vooral over de eigen positie. De geruststellende antwoorden op deze mails waren van hoger hand behangen met opwekkende bijlagen. Videoclips met een roestvrijstalen vertrouwen uitstralende wethouders. ‘Geef het ons in handen en wij helpen die mensen aan de slag.’ Aanbiedingen van adviesbureaus. ‘Inzicht en effectiviteit dankzij ons Verzilveringsmodel’. Door koepelorganisaties in grafische schema’s gestolde instructies.’ Gebruik hierbij ons Participatiewiel’.  Zonnige ICT-oplossingen. “Drie kwart van de Jeugdzorg verdwijnt via uw netwerk naar hun netwerk’.  Er circuleerde op grote schaal zelfs een klein lexicon met neologismen dat een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de onderlinge verstaanbaarheid en de eenstemmigheid naar buiten.

Eén beknopte e-mailboodschap die gericht was aan alle leidinggevenden trok onze speciale aandacht. Hierin vroeg een niet nader genoemde, maar door het ministerie van Binnenlandse Zaken geautoriseerde, instelling een nul-meting uit te voeren om de adaptie-coëfficient van ambtelijke medewerkers vast te stellen. Daartoe moesten deze medewerkers binnen een half uur via een speciale website een reeks vragen beantwoorden. Het lukte ons niet om de vragenlijst digitaal te benaderen. De volgende dag gelastte een nieuwe email de leidinggevenden om de werktekeningen van de airconditioning-systemen te scannen en door te geven. Als toelichting voor dit vreemde verzoek vermeldde het dat sprake zou zijn van een aromatisch experiment. Onze eigen ICT-specialisten konden slechts vaststellen dat de berichten vanaf wisselende èn tijdelijke IP-adressen in Zuid Korea waren verzonden. Zij waren vanaf dat moment echter zeer alert.

Epigenetica

Na zes maanden was het decentralisatie-jargon gemeengoed geworden en had ogenschijnlijk het geloof in de operatie toegeslagen. Maar in twee derde van het digitale verkeer verraadden een schier zelotische ijver en drang tot initiatief naast beknopte overlevingsstrategieën dat de angst voor baanverlies zijn gelijkschakelend effect niet had gemist. Voor de buitenwereld maakten de communicatieafdelingen een hausse van publicaties met immer gloedvol geslaagde en opvallend inwisselbare cases. Tijdens de keukentafelgesprekken, waarvan verschillende tv-nieuwsrubrieken verslag deden, spraken de functionarissen  tegenover hulpvragers en hun familie exact dezelfde voorgeprogrammeerde zinnen uit. Alles leek tot ieders tevredenheid te verlopen, zelfs voor hen die zorg en steun verloren. Een interne e-mail, die naar elk gemeentehuis is doorgestuurd, verklaarde dit laatste verschijnsel als volgt: ‘Aandacht is alles’.  Wat zoveel betekende als: geef hulpbehoevenden het gevoel dat naar hun wordt geluisterd en zij zullen zich schikken in de onvermijdelijkheid van de bezuiniging.

Bij de tweede meting van de adaptie-coëfficient lukte het onze informatici niet alleen toegang te krijgen tot de vragenlijst, maar achterhaalden zij ook de bestemming van de antwoorden. De vragen behelsden in grote lijnen twee gebieden: het persoonlijk welbevinden van de ambtelijke medewerkers en de samenwerking met de collega’s. Bij de samenwerking ging het om de toename van het onderling vertrouwen, het delen van argumenten, het ervaren van een groepsidentiteit  en zelfs om de persoonlijke affectie ten opzichte van collega’s. Ook nu weer gold landelijk het zeer krappe tijdsvenster van dertig minuten om de vragen te beantwoorden en verdween het IP-adres binnen enkele minuten. De reacties werden verzameld door een Oostenrijks instituut: Forschungsbüro der Epigenetik. De epigenetica is de wetenschap die zich bezighoudt met wijzigingen  in de functie van genen anders dan door veranderingen in het DNA. De ontdekking van de achtergrond van het experiment verontrustte ons enorm, maar wij konden niets doen omdat wij daarmee ons eigen onderzoek onmogelijk zouden maken. Ons restte slechts verhoogde waakzaamheid.

Papegaaiengen

Hoewel de ambtenaren loyaal een bezuinigingsoperatie van ongekende omvang vormgaven, is het beeld dat hun emails schetsten van de rol voor de gemeenteraad ronduit ontluisterend. Die is verwaarloosbaar. Bij raadsleden veronderstelt de gemiddelde beleidsambtenaar een totaal gebrek aan inzicht en dat wil hij of zij liefst zo houden. De operatie heeft een technocratisch karakter en krijgt zijn beslag vrijwel geheel buiten het zicht van de lokale democratie. Middels aanbestedingsprocedures leggen de ambtenaren de bezuinigingsopdracht van de regering neer bij uitvoeringsorganisaties die de verhullende titel maatschappelijke partners hebben gekregen.  Zij op hun beurt vertalen de opgelegde besparing in minder dienstverlening èn in een scherpe achteruitgang van de beloning en arbeidsvoorwaarden voor hun werknemers.  Daarnaast ontbreken overal objectieve criteria voor ondersteuning waardoor niemand zich nog kan beroepen  op een of ander aanvaard niveau van hulp.  En dat laatste is heel uitdrukkelijk de bedoeling. De overheid treedt namelijk terug. De verwachtingen over de probleem-oplossende inspanningen van familie, vrienden en buren waren naar buiten toe hooggespannen. Maar in het onderlinge mail-verkeer klinkt regelmatig grote opluchting door als de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van een taak is uitbesteed. Ook al gaat die gepaard met de nadrukkelijk vermelde overtuiging dat alles door gestelde randvoorwaarden prima zal verlopen.

Na omzichtig en tijdrovend speurwerk ontdekten wij dat het Forschungsbüro der Epigenetik een dekmantel is voor het bedrijf Bioschwelle GmbH dat betrokken is bij hoogst geclassificeerde opdrachten binnen de defensie-industrie. De drijvende kracht, dr. Martin Gauch, publiceerde in 2010 een artikel over de rol van virussen bij het gericht aan en uitzetten van genen. Daardoor zou de aanmaak van serotonine èn het moreel van een bevolking kunnen worden beïnvloed. Zijn assistente dr Maria Gipfelreiter beschreef in haar doctoraalstudie de werking van het gen apf217 dat standaard is uitgeschakeld en tot dan toe als onbelangrijk werd beschouwd. Gipfelreiter toonde in het laboratorium echter aan dat dit gen bij inschakeling een sterke positieve invloed had op de onderlinge verhouding van de proefdieren, in eerste instantie bij ratten maar later ook bij apen. Zij gebruikte schertsend het begrip ‘papegaaiengen’. Het aromatische experiment dat via de airconditioning van de Nederlandse gemeentehuizen plaatsvindt, kwam door dit alles echter in een wel heel schril daglicht te staan.   

Nader onderzoek nodig

Ondertussen ging gemeentelijk Nederland op cursus, congresseerde en overlegde. Voor het hogere kader waren er de lezingen van wetenschappers die aan de ideologische basis voor de decentralisatie-operatie hebben bijgedragen met rijkelijk besprenkelde netwerk-nazit. Op congressen demonstreerden deskundigen hoe men met uitgeklede bestekken een besparing kan garanderen of waterdichte scheidingen kan aanbrengen tussen probleemanalyse, hulptoekenning, financiële regie en uitvoering, alles in- en uitgeleid door koepelbonzen en verantwoordelijke politici. Adviesbureaus schreven niet alleen bergen beleidsplannen, maar begeleiden vooral hordes onzekere ambtenaren en uitvoerders van maatschappelijke partners. En er werd op grote schaal onderling afgestemd, intergemeentelijk en interdisciplinair.

Daarnaast bloeide een decentralisatie-bedrijfsleven op dat instellingen, onrendabele bedrijfjes en burgerinitiatieven voorziet van gratis arbeid door uitkeringsgerechtigden met  namen zoals  Sweatshop-de-luxe, Wilskracht Werkt of Van Wanten. De meest opmerkelijke off-spring van het hele decentralisatie-gebeuren is echter het landelijk opererende datingbureau: “Hebban olla vogola” dat ontstond tijdens een lunch van de jaarvergadering van denktank Divosa voor het hogere kader. Of het snelle succes van dit bureau mede te danken is aan het twijfelachtige virus-experiment van de doctoren Gauch en Gipfelreiter moet nader onderzoek uitwijzen. Wij hopen dat wij ondanks onze omstreden methoden daartoe in de gelegenheid zullen zijn. 

(Een handelsuitgave van het RvB-onderzoek verschijnt in de loop van dit najaar bij uitgeverij Toekomstmuziek)